Zobacz:

1  Dzień przedszkolny w twórczej grupie 6- latków,

2   Interpretacja zachowań zabawowych dzieci.

3  ... proces kształcenia dzieci ze specjalnymi potrzebami  edukacyjnymi”

4   „Skarby” Scenariusze zajęć  dla dzieci 6-letnich.

5  Rola nauczyciela w dziecięcym poznawaniu świata.

6 O co pytają dzieci?

7 Rok Ekoskrzata program autorski wspomagający edukację przyrodniczą dziecka w wielkim mieście

PUBLIKACJE

 ANNA MARIA KOWALSKA

O CO PYTAJĄ DZIECI?

Któż z nas, jako nauczyciel czy rodzic, nie został chociaż raz zasypany przez dziecko gradem pytań?  Ile razy zastanawialiśmy się  jak i czy w ogóle na te pytania odpowiedzieć?

     W czasach tak wymagających, ulegających ciągłym przemianom nie łatwo jest się odnaleźć, zwłaszcza będąc małym dzieckiem nieświadomym konsekwencji dorosłego życia. Naszą rolą, rolą nauczycieli i rodziców jest nauczenie ich poruszania się w tym życiu
z dostateczną pewnością siebie. Tak, aby znalazły własną drogę. Wyuczone zasady rozwiązywania problemów często zawodzą, ale tak wcale nie musi być. Wystarczy tylko fachowa i życzliwa pomoc ze strony dorosłych. Wykształcenie u dzieci umiejętności dostrzegania problemów oraz przygotowanie do samodzielnego poszukiwania i znajdowania rozwiązań nie zwalnia nas z obowiązku udzielania odpowiedzi na wszelkie nurtujące dzieci pytania. To właśnie dzięki pytaniom możemy poznać zainteresowania dzieci oraz zdolności językowe, ich wiedzę i niewiedzę. Pomagamy im rozwiązywać małe – duże problemy,
ale dopiero wtedy, gdy zaczynamy słuchać.

Wypowiedzi dziecięce to komentarz do wykonywanej czynności i uwagi dotyczące sposobu wykonywania danej czynności przez inne dzieci oraz ocena, a także krytyka
i przeciwstawienie się opiniom innych. Pytania często dotyczą aktualnego działania dziecka, konkretnej czynności, sposobu jej wykonywania. Natomiast u dzieci 6-letnich dotyczą również zachowania w danej zabawie czy regulacji życia w grupie społecznej.

    Różni autorzy klasyfikują pytania według aspektów mniej lub bardziej do siebie podobnych. Pytanie jest więc ujmowane według głównych rodzajów intencji poznawczej dziecka (S. Szuman, M. Ligęza), ale zarazem, jako miernik myślenia twórczego(G. Millar),  na koniec staje się dydaktycznym wypowiedzeniem pytajnym (I. Lazari-Pawłowska).

     Wielokrotne przeglądanie i analizowanie zgromadzonych w wyniku badań własnych materiału empirycznego sprowokowało mnie do ich rozpatrywania z punktu widzenia innych kategorii, niż dotychczas przyjmowano, na przykład: ciekawej formy gramatycznej, a nie tylko  rozpoczynającego je zaimka lub ze względu na formę pytań i ich znaczenie
w komunikowaniu się z drugimi osobami.

     W związku z tym postanowiłam stworzyć własny podział pytań, wyróżniając określone kategorie. Nie oznacza to jednak że tworzę nową klasyfikację. Jest to jedynie próba zwrócenia uwagi na, niekiedy nieopisane dotychczas, rodzaje pytań.

Wyróżniłam następujące grupy dziecięcych pytań:

I.       Ciekawa forma gramatyczna

A.     Agramatyzmy

Dzieci często, choć niekiedy zupełnie nieświadomie „bawią się” językiem, traktując go jak tworzywo do działań własnych. Gramatyczny rozwój ich pytań uzależniony jest
od rozwoju mowy w ogóle, a w szczególności od opanowania i rozumienia (w praktyce – mówienia) wyrazów abstrakcyjnych, które w mowie spełniają funkcję przysłówków
i zaimków. Już w trzecim roku życia dzieci znają w dostatecznej mierze znaczenie
tych wyrazów, aby zadawać pytania z sensem.

     „Ciekawa forma gramatyczna” bywa wynikiem zbyt małego zasobu słów, niedostatecznej wiedzy na temat prawidłowej budowy zdania, bądź odmiany stosowanej w odniesieniu do wybranej części mowy. Może to być również zwykłe przejęzyczenie
lub chęć szybkiego przekazania swoich myśli, co powoduje, że język, którym posługuje się dziecko na danym etapie rozwoju, za nimi nie nadąża. Na przykład: „Skąd się wzięły muzeum?”, „Z czego się bierze buty?”, „Skąd się bierze pani?”.

 

B.     Neologizmy i augmentacje

W okresie swoistej mowy dziecięcej 5 i 6-latki wykazują skłonność do tworzenia neologizmów oraz specyficznych form wyrazów. Są to wszelkiego rodzaju zgrubienia
i nowe, utworzone przez dziecko słowa. Jest to wyraźnie zauważalne w stawianych przez nie pytaniach, co często stanowi problem dla osoby mającej udzielić odpowiedzi. Zdolność ta świadczy o twórczych i kreatywnych możliwościach językowych dzieci.
Oto przykład takich pytań: „Skąd się bierzą zraki?”, „Skąd się biorą litery i cyfery?”.

C.     Błędy pospolite

Ta grupa pytań odnosi się do zdań rozpoczynających się od swoistego „preludium”
w postaci zwrotów „ej”, „ty” i „a”. Treść wypowiedzi jest zrozumiała, ale jej forma
w początkowej części zdania narusza zwyczaj językowy, jakim jest rozpoczynanie zdania od wyrazów, których treść chcemy uwydatnić. Oto kilka takich pytań: „A skąd się bierze Mars?”, „Ej, co się stało?”, „Ty, a kto to zrobił?”.

II.    Pytania poznawcze

A.     Pytania o genezę, budowę, tworzywo rzeczy i istot.

Charakterystycznymi zaimkami są tu: „skąd?”, „z czego?”. W pytaniach tych pojawiają się rzeczy i istoty zarówno realne, jak i bajkowe, wyimaginowane, należące
do dziecięcego świata fantazji. Ze względu na zainteresowanie dzieci pochodzeniem różnych rzeczy i istot wyróżniłam tu dodatkowo:

a)      pytania o genezę i budowę roślin – „Skąd się biorą kwiaty?”,

b)      pytania o genezę i budowę zwierząt – „Skąd się bierze pierwsza kura na świecie?”,

c)      pytania o genezę i budowę ludzi i ich narządów – „Skąd się biorą dzieci?”, „Z czego jest ręka?”,

d)      pytania o genezę i budowę ciał niebieskich i zjawisk atmosferycznych – „Skąd się bierze kosmos?”,

e)      pytania o genezę i budowę rzeczy nieożywionych – „Skąd się biorą narty?”.

B.     Pytania techniczno-czynnościowe

Są to pytania, których celem jest pozyskanie wiedzy na temat działania pewnych rzeczy, wykonywania danych czynności oraz przede wszystkich poznanie nazw nowych, nieznanych przedmiotów, zjawisk, itp. Większość wiedzy na te tematy dzieci uzyskują
w wyniku obserwacji, własnych spostrzeżeń lub czynności badawczych. Nie mniej cenne są dla nich wskazówki dorosłych. Pytając, dzieci upewniają się czy dobrze coś zrobiły, narysowały, wymyśliły lub też chcą uzyskać instrukcję wykonywania określonych działań. Na przykład: „Jak się piecze kurczaka?”.

C.     Pytania rozstrzygnięcia

Są wynikiem wyobraźni, przypuszczeń i domysłów 5 i 6-latków. Dotyczą zarówno spraw codziennych, jak i rzeczy, wydawać by się mogło, oderwanych od rzeczywistości. Celem jest tu chęć zweryfikowania swojej wiedzy, upewnienia się co do prawdziwości swoich sądów; chęć sprawdzenia, jak się faktycznie rzeczy mają. „Czy dorośli są złodziejami?”.

III.   Pytania porozumienia

Pytania pierwotnie automatyczne zaczynające przeradzać się w coraz bardziej spontaniczne i świadome, będąc przy tym jasnym wyrazem przeżywanej niejasności. Pytania, na które sami nie znamy odpowiedzi, nie mające odzwierciedlenia w słowach czy w piśmie. Choć najprecyzyjniej sformułowane zostały w myślach, to nie ma szans na otrzymanie jednoznacznej odpowiedzi. Pytania te służą zatem porozumiewaniu się. Najczęściej zwracamy się z pytaniem do drugiej osoby, np.: „Która jest godzina?”. Wyjątkiem są pytania stawiane samemu sobie, które bądź co bądź mogą stanowić swoistą formę wewnętrznego monologu lub dialogu. Jednak niezwerbalizowane są nie do zarejestrowania.

Bez względu na to, do kogo kierowane są pytania wyróżniłam tu:

A.      Pytania w formie dialogu

Ciekawostką, która zwróciła moją uwagę jest porozumiewanie się dzieci niemalże tylko przy pomocy pytań. Pytanie odpowiada na pytanie, co z kolei prowokuje kolejne pytanie
i tak aż do wyczerpania tematu. Na przykład: „- Mateusz, zrobiłeś dwa smoki? Ja cię!”, „- Kurę namalował?”, „- To wy nie wiecie, że smoki mają jeszcze skrzydła?”

B.      Prośby i konsekwentne dociekanie prawdy

„Czy mogę?”, „po co?”, „na co?”, „dlaczego?”, „jakie?” i tym podobnie rozpoczęte pytania zadawane w serii mogą zniecierpliwić osobę odpowiadającą. Dzieciom niekiedy nie wystarczy prosta odpowiedź „tak” lub „nie”. Oczekują szczegółowych i ich zdaniem wyczerpujących wyjaśnień postawionego problemu. W efekcie konsekwentnie proszą
i dopytują się. Do skutku: „Jak? Co? Źle? A to? Mogę? Mogę?”

C.      Pytania dotyczące aktualnej sytuacji

Wszystko wokół się zmienia, mija czas, pojawiają się nowe osoby, ciekawe rzeczy. Nie wszystko to jest w stanie zaobserwować 5 czy 6-latek. Z jednej strony może być zbyt pochłonięty zabawą z kolegami, z drugiej zaś brak mu wiedzy czy możliwości.
W ramach tej grupy wyróżniłam:

a)      Pytania dotyczące czasu. Ich celem jest osiągnięcie odpowiedzi na pytanie „kiedy?”,
„ za ile? (minut, godzin)”, „jak długo?”. Mogą dotyczyć sytuacji mającej się wydarzyć
w przeciągu najbliższych godzin, a niekiedy oddalonej znacznie w czasie lub też wydarzeń mających już miejsce. „Kiedy będzie obiad?”.

b)      Pytania dotyczące osób („kto to jest?”, „jak wygląda?”, „gdzie jest?” itp.).
Kiedy w otoczeniu dziecka pojawia się ktoś nowy wzbudza to jego zainteresowanie,
co w efekcie przejawia się w pytaniach. Podobnie jeśli dziecko straci kogoś z pola widzenia lub po prostu chce się dowiedzieć czegoś na temat znanej czy nieznanej mu osoby. „Gdzie jest ta pani?”.

IV. Pytania najciekawsze, najbardziej zaskakujące z punktu widzenia dorosłych

     Pragnę tu wypisać wszystkie pytania, które moim zdaniem należą do pytań nietypowych, zaskakujących i ciekawych. Wynika to z kontekstu ich wystąpienia, złożoności problemu, znaczenia humorystycznego, czy też zdolności dokonywania zdumiewających spostrzeżeń przez dzieci. Zestawienie przeze mnie tych pytań ma na celu ukazanie różnorodności zainteresowań dziecięcych, ukazanie sytuacji wywołujących zaciekawienie
oraz potwierdzenie dziecięcej specyfiki myślenia. Na przykład: „Skąd się biorą bruneci
na świecie?”, „Kto powiedział, że kury są głupie?”, „W jakim miejscu zaczyna się góra?”,
„A skąd się biorą kolory?”, „Kto zrobił świat?”, „Skąd się bierze miłość?”, „Czy dorośli są złodziejami?”, „Dlaczego psy hauczą?”.

  O co zatem pytają dzieci? Ogólnie rzec by można, że pytają
o wszystko, ale nauczone doświadczeniem starannie dobierają źródło informacji. Zatem pytanie „O co pytają dzieci?” pozostaje nadal pytaniem otwartym.  

Anna Maria Kowalska

PM nr 97 „Dziecięcy Sad” w Łodzi