Zobacz:

PUBLIKACJE

INTERPRETACJA  ZACHOWAŃ  ZABAWOWYCH  DZIECI.

            W wieku przedszkolnym dominującą rolę w życiu dziecka odgrywa zabawa. Jest ona istotnym czynnikiem wpływającym na rozwój jego aktywności społecznej. Poprzez zabawę dziecko poznaje świat, w którym żyje, uczy się go rozumieć, dostrzegać różnicę między rzeczywistością, a wyobraźnią i fantazją.

            Zabawy są dla dzieci pierwszą szkołą wychowania społecznego, początkowo ma to miejsce w rodzinie, później – w stopniu znacznie większym w przedszkolu. Aktywność zabawowa ma zawsze zabarwienie emocjonalne, towarzyszy jej uczucie przyjemności, zadowolenia z osiągniętego rezultatu. Dzięki zabawie dziecko uczy się współżyć z innymi dziećmi, podporządkowuje się przepisom i prawidłom obowiązującym w grupie, rozwija swoje uczucia społeczne, swoją aktywność społeczną.

            Obserwując dzieci w różnych grupach wiekowych ( 4, 5 i 6 – latków ) zauważyłam, że do najczęściej powtarzanych zabaw należą zabawy w dom rodzinny, lekarza, sklep – supermarket, jazda samochodem, budowanie z klocków, zabawy w teatr, rysowanie, zabawy przy komputerze, fryzjer.

            Biorąc za kryterium popularności częstotliwość zabaw, analizując zebrany materiał empiryczny zauważyłam, że zabawy w rodzinę cieszą się największą popularnością we wszystkich grupach wiekowych.

             Nie ma wątpliwości, że dla dzieci najbardziej pociągające zabawy to dom rodzinny, lekarz, budownictwo, samochody. Sprawy związane z domem rodzinnym i lekarzem to najbardziej osobiste przeżycia dzieci. Pewnie, dlatego wysuwają się pod względem popularności na czoło. Budownictwo jest z natury rzeczy rodzajem obejmujących bardzo wiele typów szczegółowych. Przejawia się to nie tyle w treści tematów, ile w pasji tworzenia rzeczy realnych, konkretnych, zmysłowych. Dzieci budują nie formy abstrakcyjne, tylko rzeczy, które znają z otoczenia, podziwiają, chciałyby naśladować i brać udział w przetwarzaniu świata jak dorośli. Wysoki procent tych zabaw daje świadectwo kreacyjnym tendencjom i chęci wypowiadania się. Dalsze miejsca zajmują inne zabawy, choć w różnej kolejności w poszczególnych grupach. W grupie dzieci 5 i 6 letnich dużym zainteresowaniem cieszy się komputer, dzieci chętnie manipulują klawiaturą, oglądają zapisane na ekranie litery i cyfry. Chętnie też podejmują zabawę w teatr.

Zachowania zabawowe przedszkolaków w poszczególnych grupach wiekowych są bardzo różne.

            Dzieci czteroletnie wykorzystują w zabawach bardzo szeroki teren, niczym nie ograniczoną przestrzeń – całą klasę. Zabawy 4 latków mają charakter opowiadania ilustrowanego działaniami wykonywanymi za pomocą przedmiotów – zabawek. Dzieci tworzą 2 – 5 osobowe grupki, a wspólne zabawy trwają niekiedy do 40 – 50 minut
( przeciętnie około 15 minut). Często zabawy te powstają w ten sposób, że początkowo zaczyna bawić się jedno dziecko, a inne dołączają się stopniowo. Dzieci już wyraźnie współpracują ze sobą, pojawia się podział zadań, chociaż dokonuje się on najczęściej dopiero podczas przebiegu samej zabawy.

            U dzieci 5 letnich zabawa ma zdecydowanie zespołowy charakter: podział ról, zadań i obowiązków występuje już od początku zabawy. Dzieci kontrolują też nawzajem swoje czynności, radzą sobie nawzajem, co każde z nich ma robić. Również trwałość grup dziecięcych w zabawie jest większa – z reguły od początku do końca zabawy. Grupy są bardziej liczne, a zabawy trwają długo, czasem bywają nawet kontynuowane następnego dnia.

            Dzieci 6 letnie potrafią realizować swoje zamierzenia, ale podejmują też próby działania w zespole, z podziałem ról organizacyjnych, w których można wyodrębnić funkcje kierownicze w danym zespole. Dzieci 6 letnie wykorzystują w swoich zabawach bardzo wiele różnorodnych przedmiotów, odbierając je świadomie i celowo do przeprowadzenia danej zabawy. Dziecko w wieku przedszkolnym nie potrafi jeszcze mówić o swoich przeżyciach, doznaniach, odczuciach. Ujawniają się one spontanicznie w zabawach. Dziecko angażuje się emocjonalnie w swoją rolę, odtwarzając ją pokazuje, jak bogaty jest zakres poczynionych przez nie spostrzeżeń, zdobytych doświadczeń, jaki jest jego stosunek do różnych życiowych zjawisk, czego pragnie, co budzi jego obawy, jaki jest jego system ocen. Dziecko wiernie odtwarza wszystkie zaobserwowane sytuacje. Obserwowane przeze mnie dzieci w różnych grupach wiekowych tak właśnie się zachowywały.

Dziecko bawiące się, wypróbowuje swoje siły i możliwości, pokonuje opór, jaki stawiają mu materiał i tworzywo przekształcone w toku działania, rozwiązuje problemy doboru odpowiednich akcesoriów i symbolów koniecznych do zainscenizowania i udramatyzowania akcji. Zarówno wtedy, gdy dziecko konstruuje uchwytny wytwór materialny: dom, okręt, samolot czy też postać ludzką, samochód, drzewo na rysunku, jak i wówczas, gdy tworzy w zabawie ulotną scenę lub zdarzenie oparte na materiale spostrzeżeń i wyobrażeń o swoim środowisku – jego działanie rozgrywa się w dwóch terenach: w świecie rzeczywistym i w świecie wyimaginowanym. Każda zabawa ma swoje odniesienie do konkretnego miejsca i czasu. Jedna jest odzwierciedleniem sytuacji jaka zdarzyła się naprawdę, inna jest fantazją dziecka.

Działanie dzieci poprzez zabawę odgrywa szczególną rolę w ich rozwoju społecznym. Zabawy, których treścią są stosunki między ludzkie mają ogromną wartość przejawiającą się w przyjmowaniu przez nieokreślonych ról i spełnieniu ich w czasie trwania zabawy, gdyż wymagają uświadomienia i przestrzegania norm i zasad postępowania, współdziałania i współpracy między dziećmi. Wtedy właśnie powstają sytuacje sprzyjające kształtowaniu aktywności społecznej dzieci, wytrwałości, życzliwości, cierpliwości, chęci niesienia pomocy innym oraz utrzymania ładu i porządku. Identyfikowanie się z postawą naśladowczą w zabawie ogromnie pomaga w przezwyciężaniu dziecięcego egocentryzmu.

Obserwując zachowania dzieci podczas zabaw spontanicznych w różnych grupach wiekowych zauważyłam, że wcielanie się w różne postacie, odgrywanie ich ról występuje zarówno w grupie dzieci młodszych, jak i starszych. Im bogatsze są doświadczenia dzieci, tym ciekawsze są ich zabawy.

Zabawa jest dla dziecka aż do okresu szkolnego działalnością podstawową, która odgrywa w jego życiu niezwykle ważną rolę i wypełnia mu wiele czasu.

            Zabawa „w dom” zawiera, oprócz czynności udawanych i akcji komponowanej w wyobraźni dziecka, także składniki jego własnych doświadczeń, a gdy z kolei, drzewo na rysunku, jak i wówczas, gdy tworzy w zabawie tematycznej ulotną scenę lub zdarzenie oparte na materiale spostrzeżeń  i wyobrażeń o swoim środowisku. W zabawie dziecko nie styka się z wymaganiami i zadaniami narzuconymi mu z zewnątrz, przez dorosłych, lecz owe wymagania wynikają z samej struktury działania i związków z rolą, jaką dziecko podejmuje i pełni. Treść i forma realizacji tej roli nie są przy tym z góry wyznaczone: są one uwarunkowane przez doświadczenia dziecka, jego wiedzę o rzeczywistości, zasób wyobrażeń i pojęć wpływających na zakres roli, ograniczony przez znajomość jej atrybutów. Tak, więc samodzielność i dowolność zabawy czyni z tej formy działalności barierę ochronną przed nadmiarem zadań zewnętrznych, którym dziecko nie potrafi sprostać.

Zabawa jako przejaw aktywności własnej jest podporządkowana mechanizmowi samoregulacji, a jej charakter zależy od ogólnego poziomu rozwoju jednostki.

Dzieci młodsze często przerywają zabawę z różnych powodów: raz, kiedy czują się zmęczone lub znużone albo, gdy napotykają w swoim działaniu przeszkody, których usunięcie przekracza ich możliwości. Zmieniają temat lub plan zabawy, a nawet przystępują do niej bez określonego planu i układają go dopiero podczas działania.

Wraz z wiekiem dziecko wypełnia dany temat zabawy nową treścią. Zabawa wzbogaca się, więc o nowe elementy przedmiotowe i czynnościowe, czemu sprzyja szerszy zasób doświadczeń.

Schemat wytworu dopełnia dziecko nowymi składnikami i szczegółami, np.: czworobok z zaznaczonymi otworami staje się budynkiem. Dziecko odtwarza w swoich zabawach coraz szersze kręgi rzeczywistości, dążąc do wypełnienia luk w niekompletnym wciąż obrazie rozmaitych jej obszarów. Zabawa skłania zatem dziecko do eksploracji świata  służącej celom praktycznym: poznane atrybuty rzeczy i osób oraz zauważone związki i stosunki między nimi, dziecko stosuje w działaniu swobodnym i twórczym.
 Nawet te jednak formy działania, które opierają się wyłącznie na naśladownictwie, wymagają nie tylko rekonstrukcji wycinków świata, lecz również selekcji spostrzeganego materiału: odbicie rzeczywistości nie jest tu nigdy wierne, a świat zostaje przetworzony. Poszczególne etapy i ogniwa zabawy, zależnie od ich przebiegu i efektów, przynoszą dziecku uczucie zadowolenia lub niezadowolenia, lęku, gniewu albo radości. Dziecko odczuwa jednak nie tylko przyjemność „funkcjonalną”, jaką sprawia mu ruch, gdy uda mu się pokonać jakąś trudność i doprowadzić do końca swój zamiar lub dzieło: cieszy się z wykonanego wytworu, rysunku, ulepianki, konstrukcji  z klocków, a niecierpliwi i niepokoi, gdy nie osiągnęło tego, do czego zmierzały jego poczynania. Dziecko podczas zabaw ma możliwość wyładowania napięć nerwowych i konfliktów wewnętrznych, zabawa jest między innymi środkiem wyrażania przez nie różnorodnych stanów i przeżyć uczuciowych, pozwala wniknąć głębiej w problemy dziecięce, w reakcje wychowanka z otoczeniem. Zachowanie się dziecka podczas zabawy informuje, jaki jest jego świat wewnętrzny, sfera uczuć i wartości. Spontaniczne zabawy dzieci mają ogromne znaczenie dla rozwoju uczuć społecznych i całokształtu procesu socjalizacji dziecka. U dzieci w wieku przedszkolnym umiejętność kierowania własnym zachowaniem kształtuje się właśnie w zabawach. Podczas zabawy dziecko uczy się dostosować do określonych norm i reguł postępowania, związanych z przyjętą rolą. Do podporządkowania się regułom przyczynia się w dużej mierze grupa dziecięca: dzieci bawiące się w zespole ściślej przestrzegają reguł – wyrażanych jawnie lub ukrytych w granych przez nie rolach – niż dzieci bawiące się indywidualnie.

Na podstawie obserwacji dowolnych zabaw dzieci w przedszkolu dopiero u 5 latków zauważyłam zmiany w organizacji działania. Dzieci w tym wieku podejmują wiele zabaw jednolitych i częściej finalizują podjęte działania, w których można wyróżnić wyraźne ciągi czynności przygotowawczych i zasadniczych, gdy tymczasem aktywność dzieci młodszych stanowi często ciąg chaotycznych, ukierunkowanych na wiele różnych obiektów (wieloprzedmiotowych) działań, których dziecko przeważnie nie kończy i przechodzi do innych czynności, realizujących inny temat zabawy.

          Dzieci  5 –6 letnie wspólnie przygotowują teren swego działania (zabawy), rozmawiają ze sobą, uzgadniają podział ról, doradzają sobie jak poustawiać potrzebne sprzęty i jakie dobrać zabawki. Zauważyłam podczas obserwacji, że w grupie 5 –6 latków dzieci próbują samodzielnie rozwiązywać spory i konflikty, odznaczają się wyższym poziomem rozwoju aktywności społecznej, w tych grupach można już włączać dzieci do ustalania pewnych sposobów zachowania się, co daje pożądane rezultaty. Dzieci kontrolują nawzajem swoje czynności, radzą sobie nawzajem, co każde z nich ma robić. W konsekwencji, można obserwować początki panowania dziecka nad reakcjami emocjonalnymi. Dzieci 5 – 6 letnie próbują powstrzymywać niepożądane przejawy takich emocji jak gniew czy zazdrość (np. hamują agresję ), a jeśli im się to nie udaje, wstydzą się okazanej złości. Potrafią też rezygnować ze swoich dążeń, respektują zakazy i umowy, potrafią współdziałać z innymi.

        Ekspresja zabawowa dziecka w wieku przedszkolnym pozwala na nawiązywanie kontaktów społecznych pomagając w integracji grupy oraz umożliwia realizowanie zamierzeń i pragnień niespełnionych w rzeczywistości.

Analiza poczynionych obserwacji zabaw dzieci skłania do następujących wniosków:

- dostępna w zabawie dla dzieci przestrzeń ma zarówno znaczenie dla czasu trwania

zabawy, jej przebiegu, jak i dla częstotliwości i kontaktów z rówieśnikami, szczególnie w grupie dzieci 4-letnich,

-         dzieci chętnie bawią się ze sobą, ale popadają też w konflikty, przeszkadzają sobie, atakują  się  wzajemnie,

-         charakter zabaw dzieci z poszczególnych grup jest inny,

-         dla starszych dzieci znaczenie ma sposób zagospodarowania klasy i rodzaj wyposażenia,

-         dzieci odtwarzają w zabawach zdarzenia zaobserwowane i przeżyte przez nie, naśladują czynności dorosłych i przybierają ich role na siebie,

-         zabawa jest szkołą wychowania uczuć społecznych,

-         w zabawie dziecko wyraża swe uczucia, pragnienia, dążenia, kształtuje osobowość,

-         zabawa wpływa na rozwój aktywności społecznej dzieci.

mgr Barbara Kraszewska

Przedszkole Miejskie Nr 231w Łodzi

Literatura:

E.B.Hurlock: Rozwój dziecka.

S.Mika: Psychologia społeczna dla nauczycieli.

Z.Niebrzydowski : O rozwijaniu kontaktów społecznych.

M.Dunin-Wąsowicz: O dobrej zabawie